امروز در بررسی مقالهٔ یکی از دانشجویان، دیدم که اطلاعات کتابشناختی مربوط به یکی از استناداتش را ناقص نوشته. به این صورت:

Shimoora,(2005); The media literacy comparison among seven ‘ Media South Estern Asian Countries ‘;Technology management in china; vol.2, vo.3, pp.79-84.

خواستم اشکال موجود در نام نویسنده را با پیدا کردن نام کوچک او برطرف کنم. اما با جستجوی این نام (Shimoora) در گوگل دیدم که فقط با یک کلمه، راه به جایی نخواهم برد. بنابراین جستجو را با افزودن بخشی از نام مقاله (The Media Literacy Comparison Among Seven” Shimoora”) ادامه دادم. تنها یافته، نشانی زیر بود:

www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/64813864405.pdf

این نشانی به بازیابی مقاله زیر منجر شد:

طراحی مدل توسعه سواد اطلاعاتی در ایران

دکتر غلامعلی منتظر/ دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه تربیت مدرس

فرزین نصیری صالح/ دانشجوی دکتری دانشگاه توکیو

دکتر محمدفتحیان/ دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه علم وصنعت ایران

فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، شماره ۴۴، ۱۳۸۶

در بررسی فهرست منابع معلوم شد که استناد ناقص در مقالهٔ دانشجوی بنده، عیناً از مقالهٔ فوق برداشته شده. در نتیجه این ایراد به دانشجوی من وارد بود که بدون بررسی و البته به صورتی غیرصادقانه، یک منبع را عیناً کپی کرده.

اما مقالهٔ دانشجوی من هنوز چاپ نشده و طبعاً هنوز خطای آشکاری صورت نگرفته و کار ایشان در حد آموزشی، قابل بررسی و نکوهش است. اما در مورد نویسندگان مقالهٔ مذکور در بالا چه؟

در تلاش برای یافتن مقاله به منظور استفاده در تحقیق، مشکلات زیر پیش آمد:

  1. نام کوچک نویسنده در ارجاع از قلم افتاده بود.
  2. در تلاش برای پیدا کردن مقالهٔ ارجاعی در گوگل (“Shimoora “The Media Literacy Comparison Among Seven)، تنها یک مورد بازیابی می‌شود. این یعنی دور باطل، و نشان می‌دهد که اشکالی در ضبط استناد وجود دارد و بنابراین با نام مقاله و نام نویسنده نمی‌توان مقاله را پیدا کرد.
  3. حذف نام نویسنده از جستجو (“The Media Literacy Comparison Among Seven”) نیز تأثیری در نتیجهٔ جستجو نداشت و باز هم تنها یک مورد بازیابی می‌شود. این یعنی دور باطل، و این که اساساً نام مقاله نادرست ثبت شده.

بناچار به جستجوی نام مجله (Technology Management in China) پرداختم. این بار موفق‌تر بودم و ازجمله بهترین یافته‌ها عبارت بودند از:

http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0923474895000068

http://www.emeraldinsight.com/journals.htm?issn=1746-8779

نشانی مربوط به «ساینس دایرکت» به مقاله‌ای رسید که با مقالهٔ مورد نظر متفاوت بود و عبارت جستجوی بالا نه در نام مجله، بلکه در عنوان مقاله (High-technology management in China: A case study of the Shanghai success stories) آمده بود.

  1. در این پایگاه، عنوان مجلهٔ مورد جستجو نه در بخش T و نه در بخش j از فهرست عناوین منابع (حروف اول احتمالی نام مجله)، یافت نشد.
  2. انجام جستجو در «ساینس دایرکت» با محدودکردن عبارت به فیلد عنوان و سال انتشار ۲۰۰۵ هیچ یافته‌ای به همراه نداشت.
  3. جستجوی «Shimoora» در فیلد پدیدآورنده در «ساینس دایرکت» هیچ نتیجه ای نداد.
  4. مجله‌ای با نام «Journal of Technology Management in China» در «امرالد» (http://www.emeraldinsight.com/products/journals/journals.htm?id=jtmc) پیدا شد.
  5.  مجله تماماً درونخطی (آنلاین) بود؛ اولین سال انتشار مجله ۲۰۰۶، و اولین شماره فاقد تاریخ انتشار مشخص بود.
  6.  جستجوی نام پدیدآورنده (Shimoora) در صفحهٔ مربوط به مجله هیچ نتیجه‌ای نداشت.
  7.  فهرست مقالات دورهٔ اول و دوم و سوم مجله (سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸) را (در هر سال سه شماره) کنترل کردم، اما مقاله‌ای با نام مورد نظر وجود نداشت.
  8.  بخشی از نام مقاله (media literacy comparison) را به صورت عبارتی در قسمت «نام مجلات» جستجو کردم، اما نتیجه‌ای نداشت.
  9.  بنابراین سه نتیجه می‌توان گرفت:
  10. نویسنده در ثبت اطلاعات کتابشناختی مقاله از توانایی لازم برخوردار نبوده.
  11. اساساً چنین مقاله‌ای وجود خارجی ندارد و منبع مورد ارجاع، جعلی است.
  12. شکست در پیداکردن این منبع، تنها به ناتوانی خواننده مربوط می‌شود.

این نمونه نشان می‌دهد که نوشتن مقاله یا پایان‌نامه در بارهٔ سواد اطلاعاتی به معنای داشتن سواد اطلاعاتی، یا داشتن سواد اطلاعاتی بالا، نیست. شاید از این مطلب بتوان این نتیجه را هم گرفت که سنجش سواد اطلاعاتی دیگران در قالب یک طرح پژوهشی یا پایان‌نامه هم به همان اندازه دشوار است و نباید صرفاً به پرسش‌های تکراری، بدیهی و بیفایده اکتفا کرد. بلکه باید با پرسش از کارکردهای عملی مهارت‌های سواد اطلاعاتی، به یک ارزیابی حتی‌الامکان واقعی از این مهارت‌ها دست یافت. تنها در این صورت است که می‌توان به برنامه‌ریزی واقعی برای آموزش و ارتقاء این مهارت‌ها پرداخت.